اسناد بالادستی هدف گذاری های مهمی برای سیستم آموزش عالی کشور تعیین کرده است. از مهم ترین این اهداف حرکت به سمت پژوهش هایی است که مستقیماً بر اقتصاد تاثیر می‌گذارد، به مسائل مهم کشور می‌پردازد و نیازهای کشور را برآورده می‌کند. این هدف در چندین سند بالادستی و همچنین اظهارات برجسته مقام معظم رهبری مطرح شده است که بر اهمیت همسویی پژوهش های دانشگاهی با نیازهای کشور تاکید می‌کنند.

در آخرین مورد مقام معظم رهبری در دیدار با نخبگان 25 مهر 1402 بار دیگر بر اهمیت این تحول تاکید کردند: «من در مورد مقاله‌ها و پایان‌نامه‌ها بارها عرض کرده‌ام که هدف مقالات علمی، مقالات پژوهشی و پایان‌نامه‌ها باید کمک به مسائل کشور باشد؛ هدف اصلی این است. فراموش نکنیم این نکته‌ای را که چند لحظه پیش گفتم: حضور در مسابقات علمی جهانی لازم است، امّا هدف واقعی این است که ما با این مقالات، با این پژوهش علمی، مشکلی از مشکلات کشور را حل کنیم.»

ارزیابی‌های اخیر گزارش‌های ملی و بین‌المللی حاکی از رشد چشمگیر پژوهش‌های علمی در کشور است و کشور را به رتبه پانزدهم جهان از نظر انتشار مقالات علمی رسانده است، هم‌رده با کشورهایی مانند هلند و سوئیس. با این حال، این شتاب علمی فوق‌العاده با جایگاه 128 از نظر زیر شاخص ارتباط با صنعت در شاخص جهانی نوآوری کاملاً در تضاد است. علاوه بر این، تنها 1.5 درصد از پایان نامه های دانشگاهی تقاضا محور هستند که نشان دهنده عدم توازن در پیشرفت علمی کشور است.

رونق اقتصادی در کشورهای پیشرفته به شدت تحت تاثیر پیشرفت علم و فناوری است، به طوری که این بخش به میزان خیره کننده 85 درصد در رشد اقتصادی این کشورها کمک کرده است. این اهمیت در داخل مرزهای کشور ما نیز طنین انداز است. علیرغم توانایی ما برای تولید مقالات تحقیقاتی در سطحی قابل مقایسه با کشورهایی مانند هلند و سوئیس، ما تاکید کافی بر عملی بودن و کیفیت پژوهش های خود نداشته ایم. این در حالی است که استفاده از قابلیت های کامل علم و فناوری به عنوان یک کنش یار برای رشد اقتصادی در کشور ما حیاتی است.

علیرغم قابلیت‌های پژوهشی چشمگیر کشور در میان اعضای هیات علمی و دانشجویان تحصیلات تکمیلی، تمرکز غالب بر انتشار مقالات پژوهشی تا حدودی مانع از همسویی تلاش‌های پژوهشی با اولویت‌ها  و نیازهای کشور شده است. موضوعی که رهبر انقلاب نیز در دیدار اخیرشان با نخبگان کشور بر آن تاکید کردند: «بنده در این زمینه تا حالا دو سه مرتبه بحث کرده‌ام. من تصوّر می‌کردم تذکّراتی که قبلاً‌ داده شده کفایت کرده، یعنی کار را درست کرده، [امّا] شنیدم این‌جور نیست. مقاله‌ی علمی را شرط ارتقاء هیئت علمی قرار دادن، به نظر من هیچ منطقی ندارد؛ یعنی واقعاً انسان نمی‌تواند این را هضم بکند.»

این در حالی است که تعداد بی‌شماری از دستاوردهای علمی و فناوری قابل‌توجهی که توسط دانشگاه ها و موسسات آموزشی و پژوهشی کشور به دست آمده است، گواهی بر نیروی عظیم پژوهش در کشور است.

قرار است شورای عالی انقلاب فرهنگی در پاسخ به این چالش ها معیارهای ارتقای اعضای هیات علمی را متحول کند. شورای عالی انقلاب فرهنگی قصد دارد تاکید سنتی بر مقالات علمی را با مجموعه جدیدی از شاخص های عملکردی که به صراحت با نیاز های کشور گره خورده است، جایگزین کند. این معیارهای جدید شامل محصولات و خدمات مبتنی بر دانش، حق اختراع های تجاری شده و طرح های پژوهشی مساله محور است.

انتظار می رود این تغییر راهبرد دانشگاه ها را تشویق کند تا تمرکز پژوهشی خود را به سمت رسیدگی به مسائل مهم کشور و افزایش رقابت علمی و فناوری در صحنه بین المللی تغییر دهند. با انجام این کار، کشور آماده است تا پژوهش های دانشگاهی را با راه حل های عملی هماهنگ کند و عصری را آغاز کند که در آن پژوهش نیرویی قدرتمند برای شکوفایی کشور است.

نظام آموزش عالی کشور در آستانه یک تحول انقلابی است و از تمرکز منحصر به فرد بر انتشار مقالات پژوهشی به تلاش های پژوهشی با تاثیرات مستقیم و ملموس بر آینده کشور در حال تغییر است. این تغییر راهبردی منادی طلوع جدیدی برای پژوهش های دانشگاهی است، جایی که نوآوری مترادف با پیشرفت و شکوفایی ملی است.

 

محمد احمدیوسفی

دکترای تخصصی زیست فناوری پزشکی

کارشناس پژوهش و فناوری، دانشکده علوم و فناوری های نوین پزشکی